Модернизм: различия между версиями

64 байта убрано ,  10 лет назад
м
робот косметические изменения
м (clean up)
м (робот косметические изменения)
[[FileФайл: Baudelaire crop.jpg|thumb|right|200px|Шарль Бодлер. Карж Этьенӹн картинжӹ]]
[[FileФайл:Netsurf17 - Paul Verlaine.png| thumb|right|200px|Поль Верлен]]
[[FileФайл:Rilke, 1900.jpg|thumb|right|180px|Райнер Мария Рильке, фото, 1900 и кытлан]]
[[FileФайл: Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|thumb|right|180px|Джеймс Джойс]]
'''Модернизм''' (фр.: ''modernisme'', лат.: ''modernus'' ”кӹзӹтшӹ жепӓш”) — XX-шы курымын тӹнгалтӹшӹн культура аренышкы толшы йогымаш. Ти жепӹм культурын историштӹжӹ (”измвлӓн”) жеп семӹнь пӓлӓт: [[импрессионизм|импрессионизм]], [[экспрессионизм|экспрессионизм]], [[дадаизм|дадаизм]], [[футуризм|футуризм]], [[сӱрреализм|сӱрреализм]] дӓ молат. М. ӹлянӓшӹжӹ, 1860-шы ивлӓнок ӹлянен, кынам француз поэт [[Шарль Бодлер]] (Charles Baudelaire, 1821-1867) ”Модерн ӹлӹмӓшӹн артньыкшы” (Le Peintre de la vie moderne) артикльжым сирен, кыды модерниствлӓн манифeстӹшкӹштӹ сӓрнӓлтӹн. Но кымдан шӓрлен кеӓш манын, М.-лӓн XX-шы курым тӹнгӓлтӹш дӓ ”измвлӓн” культуры нырышкы толмышты якте вычаш варештӹн.
 
М. вӹкӹ шукы семӹнь анжат. Техника монгырым анжаш гӹнь модернизм шӱлӹшӓн кунст пашӓвлӓ симультантан, тӓнгӓштӓрӹмӓшӓн да маxань-шон монтажан ылыт, тӹ годымок модернизмӓн пӓшӓвлӓштӹ ӹлӹмӓш вӹкӹ парадоксын тӹгӹржӹ вашт анжат, нӹнӹ проставлӓ агылеп, лачоклам анжыктымаш ӹмӹлеш кодеш, дегуманизаци шижӓлтеш. Модернизм йӧн доно сирӹмӹ cӹлнӹшаяшты традициштӹ ылшы шайыштмы структура пыжгаялтын, сирӹмӹ пӓшӓн тӹнг элементвлӓжӹ махань-шон аллюзивлӓ, вес семьӹньжӹ йиждӹмашвлӓ, мифвлӓн архетипвлӓ дӓ символвлӓ гӹц шалгат. Модерн сӹлнӹшая нарраторлан (шайыштмашым нӓнгешӹлӓн) хронологи дон фактвлӓмӓт лыгаш ирӹкӹм пуа.
[[FileФайл:Carjat Arthur Rimbaud 1872 n2.jpg|thumb|left|200px|Артӱр Рембо 1872 и кытлан]]
 
== Модернизм Франциштӹ ==
== Немӹцлӓ сирӹшӹ модерниствлӓ ==
Немӹцлӓ сирӹшӹ модерниствлӓ логӹц сек палӹмӹвлӓ поэт [[Райнер Мариа Рильке]] (Rilke Rainer (René) Maria, 1875-1926), прозаиквлӓ [[Франц Кафка]] (Franz Kafka, 1883-1924), [[Томас Манн]] (Thomas Mann, 1875-1955), [[Роберт Мусил]] (Robert Musil, 1880-1942) дӓ драматург [[Бертольт Брехт]] (Bertolt Brecht, 1898-1956) ылыт. Кокшы Тунымбал вырсы паштекш ӹ авторвлӓ логӹц [[Генрих Болль]]ым (Heinrich Böll, 1917-1985), [[Зигфрид Ленц]]ӹм (Siegfried Lenz, 1926) дӓ [[Гунтер Грасс]]ым (Günter Grass, 1927) пӓлдӹртӹмӹлӓ.
[[FileФайл: ErnestHemingway.jpg|thumb|left|180px|Эрнест Хемингуэй]]
 
== Англла сирӹшӹ модернист-сирӹзвӹлӓ ==
Англла сирӹшӹ модернист-сирӹзвӹлӓ: [[Джеймс Джойс]] (James Joycey, 1882-1941, [[”Одиссей”]] романжы, 1922), [[Вирджиниа Вульф]] (Virginia Woolf, 1882-1941), [[Т. С. Элиот]] (T.C. Eliot, 1888-1965), [[Самуил Бӓкет]] (Samuel Beckett, 1906-1989), американвлӓ: ир поэт- модернист [[Волт Вайтман]] (Walt Whitman, 1819-1892), прозаиквлӓ - [[Ф, Скотт Фицджеральд]] (F. Scott Fitzgerald, 1896-1940), [[Уильям Фолкнер]] (William Faulkner,1897-1962), [[Эрнест Хемингуэй]] (Ernest Hemingway,1899-1961), [[Бернард Маламуд]] (Bernard Malamud, 1914-1986), [[Йосеф Хеллер]] (Joseph Heller, 1923) дӓ [[Пилип Рот]] (Philip Roth, 1933), поэт [[Валлас Стевенс]] (Wallace Stevens, 1879-1955), драматургвлӓ [[Теннесси Уильямс]](Tennesse Williams, 1914-1983) дон [[Эуген О Нэйль]] (1888-1953).
[[ImageФайл:Marie Under.jpg|thumb|left|180px|Мария Ундер]]
 
== Модернизм тӱнымбал культурышты ==
Модернизм тӱнымбал культуреш, лӹмӹнок сӹлнӹшаяэш пиш келгӹ кишавлӓм коден. Финн-угр литературывлӓм анжалаш гӹнь М. йӧнӹм эстон, финн дӓ венгр сӹлнӹшаявлӓштӹ эче 1920-шы ивлӓнок кычылташ тӹнгӓлмӹ. Эстон модерниствлӓ логӹц [[Мариа Ундер]]ӹм (Marie Under, 1883-1980), [[Хенрик Виснапуу]]м (Henrik Visnapuu, 1890-1951) [[Уку Маасинг]]ым (Uku Maasing, 1909-1985), [[Яан Каплински]]м (Jaan Kaplinski, ш. 1943), финнвлӓ логӹц шведлӓ сирӹшӹ поэтесса [[Эдит Сӧдергран]]ым (Edith Södergran, 1892-1923), [[Катри Вала]]м (Katri Vala, 1901-1944), [[Ууно Кайлас]]ым (Uuno Kailas,1901-1933 ) [[Пентти Саарикоски]]м (Pentti Saarikoski, 1937-1983), шведлӓ сирӹшӹ [[Клас Андерссон]]ым (Claes Andersson, ш. 1937), венгрвлӓ логӹц [[Адь Эндре]] (Ady Endre, 1877-1919) дон [[Аттила Йожеф]]ӹм (Attila József, 1905-1937) пӓлдӹртӹмӓн. Кӹзӹтшӹ гӹнь ти литературывлӓштӹ кыцe прозаиквлӓ, тенгеок поэтвлӓӓт лач М. йӧн доно веле сирӓт
 
== Модернизм мары сӹлнӹшаяшты ==
Мары сӹлнӹшаяшты М. вӹкӹ кужы жеп тӹрӹн анженӹт, тенге гӹнят тӹдӹ туан литературыштына ӹлянен да виӓнгеш. Кырык мары сӹлнӹшаяшты модернизмӹн кишӓвлӓжӹм раскыдын поэзиштӹ, лӹмӹнок [[Ондрин Валька]]н (ш.1954), этнофутурист [[Валери Микоры]]н (ш.1960) дӓ [[Владислав Самойлов]]ын (ш.1963) лыдышвлӓштӹштӹ ужына. Прозаиквлӓ логӹц модернизм йӧн доно [[Петухов Витали]] (ш.1954) сирӓ. Алык мары поэзиштӹ сек яргата модернистеш [[Валентин Колумб]]ым (1937-1974) шотлат. Тӹдӹ гӹц пасна [[Иванова Альбертина]] (ш. 1954) дон [[Зоя Дудина]]н (ш. 1963) лыдышвлӓштӹ модернизм шулӹшӓн ылыт.
 
== Руш модернизм ==
Руш сӹлнӹшаяшты модернизм 1900-1917-шӹ ивлӓн пеледӹн, но революци паштек пӹснен дӓ совет кӹлӹн урын валымыкыжы руш сирӹзӹвлӓ угӹц М. йӧнӹм активно кычылтыт.
 
[[CategoryКатегори:Культурын историжӹ|М]]
[[CategoryКатегори:Сӹлнӹшая дон литература|М]]
[[CategoryКатегори:Мары йӹлмӹ|М]]
 
[[Category:Мары йӹлмӹ|М]]
 
[[af:Modernisme]]
13 546

правок